Jean-Louis Harouel: is de islam onze toekomst?

Institut Iliade (2021)

In zijn nieuwste boek kijkt professor Jean-Louis Harouel terug op de uitdaging die de islam sinds zijn ontstaan voor ons continent is geweest.

“Is de islam onze toekomst? Een defaitist zou zeggen: de vraag stellen is ze beantwoorden. Voor Jean-Louis Harouel echter lijkt er geen fatalisme te bestaan, zelfs niet in de verschrikkelijke tijd waarin wij leven. Integendeel, zijn essay is een gelegenheid om de relatie die onze beschaving sinds haar ontstaan met de islam onderhoudt, met kracht ter discussie te stellen, als om onze tijdgenoten uit hun gelukzalige lethargie te schudden.

Europa: een omgekeerde spiegel van de islam?

Als we terugkijken op de eeuwen, zien we dat de identiteit van Frankrijk en Europa is gesmeed in direct verzet tegen de islamitische beschaving. Als tektonische platen hebben de botsingen tussen Europa en de islam ons beschavingslandschap voorgoed gevormd. De Reconquista van al-Andalus, de kruistochten, de val van Constantinopel, de Slag bij Lepanto en het Beleg van Wenen zijn welsprekende illustraties van dit nooit aflatende antagonisme.

Om te begrijpen wat ons scheidt van de islamitische wereld, moeten wij beseffen dat elke beschaving in de eerste plaats wordt bepaald door het heilige en door de godsdienst.

Wat Europa betreft, is het niet verwonderlijk dat Jean-Louis Harouel, als overtuigend apologeet voor het christendom, de moraal van de Evangeliën als een van de belangrijkste onderscheidende kenmerken benadrukt, en in het bijzonder de door Christus veroorzaakte scheiding tussen het wereldlijke en het geestelijke. In de loop van een uniek historisch proces zal het christendom, geïncultureerd door het oorspronkelijke substraat van de volkeren van Europa, weldra, volgens de beroemde formule van Gauchet, “de godsdienst van de uitgang van de godsdienst” worden, en heel Europa onverbiddelijk meevoeren in de richting van de rationalisatie en secularisatie van zijn universum. Tegen de stroom in van veel hedendaagse commentatoren over dit onderwerp, rehabiliteert Harouel hier gedeeltelijk deze ontgoocheling van de wereld. Het was een groot ongeluk van onze tijd, maar het lag en ligt paradoxaal genoeg nog steeds aan de basis van de specificiteit en de rijkdom van onze beschaving. De individuele vrijheid van de geest, de mogelijkheid zich te bevrijden van dogma’s, de materiële en wetenschappelijke vooruitgang, de technische en economische ontwikkeling, de kunst en de zoetheid van het leven, behoren tot de Europese vruchten die door de volkeren van de wereld worden benijd en die zonder dit proces niet denkbaar zijn.

Geconfronteerd met dit specifiek Europese en christelijke voorstel, zal de moslimbeschaving zich als in spiegelbeeld ontwikkelen. In de Islam komen de heilige teksten uit de mond van de transcendente God zelf, en zij laten niet na enig gebied van het menselijk leven te beheersen. Elke rationele interpretatie zal zeer spoedig verdacht worden, alvorens definitief met het zegel van ketterij te worden gemerkt. In tegenstelling tot het Europese christendom heeft de islam geen scheiding tussen het religieuze en het politieke gekend, en zal daarom noch lijden noch profiteren van de onttovering van zijn wereld. In deze totaliserende configuratie is er geen ruimte voor enige interne verdeeldheid die vooruitgang zou genereren! Vanaf het begin is de moslimbeschaving ervan overtuigd geweest dat zij een onovertroffen graad van volmaaktheid heeft bereikt, een overtuiging die de onvermoeibare wens zal verklaren die zij in de loop van haar geschiedenis heeft gekoesterd om terug te keren naar de tijden die door haar profeet als ideaal werden beschouwd.

Is dit denkkader voldoende? Jean-Louis Harouel kan ongetwijfeld worden verweten dat hij te veel de nadruk legt op de christelijke dimensie van Europa ten nadele van zijn polyfone identiteit (met de Helleense en de Romeinse wereld als voornaamste stemmen). Een logisch gevolg hiervan is dat het beschouwen van de islam, zelfs de soennitische islam, als een monolithisch blok voorbijgaat aan de theologische nuances die tussen de verschillende stromingen bestaan. Er is echter één onbetwistbaar feit dat de auteur tot eer strekt: de moslimwereld is Europa gaan assimileren met het christendom en dringt aan op de solidariteit van de ummah (het volk van moslimgelovigen) boven alle andere vormen van gemeenschapsbanden. En de oppositie van het “kruis en de sikkel” blijft in het collectieve onderbewustzijn van de meerderheid van de moslimbevolking die vandaag op Europese bodem aanwezig is.

Als wij van de islam de toekomst van de Europese samenlevingen willen maken, moeten wij slagen in de titanische taak de islam radicaal te hervormen. De moslims in Frankrijk en in Europa zouden eeuwen van hun onbewustheid moeten uitwissen en zich eindelijk moeten aanpassen aan de nieuwe wereld van de mondialisering, volgens een formule die nog moet worden vastgesteld. Is dit mogelijk? Is het wel wenselijk?

Wanneer men ziet met welke traagheid de leer van de Kerk zich heeft ontwikkeld – ondanks haar nadruk op de autonomie van de wereldlijke sfeer en de verlichte uitoefening van de Rede – is het moeilijk te zien hoe een soepele hervorming mogelijk is van wat van meet af aan bedoeld was als onhervormbaar. De denkers van dit nieuwe eldorado dat islam van de Verlichting wordt genoemd, prediken in een woestijn van gelovigen. De enige historische voorbeelden die hun hoop zouden kunnen geven, zijn de epische moslimnationalismen van de 19e en 20e eeuw, waarvan het kemalistische Turkije het archetype is. Afgunstig op wat hij beschouwde als de objectieve superioriteiten van Europa voor zijn volk, drong Atatürk zich op in het Westen op gebieden die hij belangrijk achtte voor zijn onafhankelijkheid. Terwijl het politieke genie van Atatürk een eeuw van relatieve uitwissen van de godsdienst ten gunste van reële economische en sociale vooruitgang mogelijk maakte, lijkt de terugkeer van de islam in het politieke gedrag van het hedendaagse Turkije te bewijzen dat aan deze “stagnatie” die eigen is aan de moslimwereld een einde lijkt te komen.

De landen van Europa, die er niet in slagen de islam van binnenuit te hervormen, hebben de absolute plicht zich te hoeden voor iedere reactivering van het eeuwige conflict tussen het kruis en de sikkel. In dit streven hebben alleen de staten de effectieve wapens. Maar ze moeten de wil hebben om ze te gebruiken.

Is het de schuld van een elite die afgesneden is van de belangen van haar volk? Is het de schuld van een volk dat alleen de elite heeft die het verdient? Er zijn vele redenen waarom de Europeanen de wil hebben verloren om te verdedigen wat hen kenmerkt. Omdat hij zich nooit losmaakt van het religieuze prisma, ziet Harouel in de vervanging van het ene heilige door het andere de oorsprong van deze Grote Verwisring. Na het afhakken van de hoofden van hun koningen, het doodverklaren van God en het verlaten van de grote seculiere godsdiensten (waarvan de laatste avatar het communisme was), konden de Europeanen niets beters vinden dan de politiek te onderwerpen aan de nieuwe godsdienst van de mensenrechten. Deze “suïcidale neoreligieus” heeft alle kenmerken van de “oude christelijke deugden die gek zijn geworden” die Chesterton beschreef. Bij hem wordt tolerantie masochisme, liefdadigheid versterving, passiviteit macht, weigering zich voort te planten een patent van respectabiliteit, zelfvernietiging een ideaal.

Mogelijk bevat de titel van Harouel’s essay een vruchtbare paradox. “Onze toekomst” kan niet de Islam zijn, omdat dit “onze” verwijst naar de essentie van ons collectieve wezen. De auteur nodigt ons uit te denken dat noch het valse alternatief van een islam van de Verlichting noch de suïcidale neo-religieuzen van “ons” zijn. Laten we hopen dat de Europeanen de wil vinden om te worden wat ze zijn. Europa is de toekomst van de Europeanen!

Vertaling: elementen

Oorspronkelijke tekst: L’Islam est-il notre avenir ? de Jean-Louis Harouel | Institut Iliade (institut-iliade.com)



Categorieën:Identiteit

Tags: , , , , , ,

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s