Een multipolaire wereldorde als tegenproject voor One World

Andreas Mölzer (2021)

Hoe eenvoudig was de wereld, hoe duidelijk was de wereldpolitiek, toen er nog de twee grote machtsblokken waren, de door de VS gedomineerde NAVO en het door de Sovjet-Unie gedomineerde Warschaupact. Toen het vrije Westen en het communistische Oostblok elkaar bevochten. Niets anders deed er toe, de rest was de Derde Wereld en Communistisch China, en die rest sluimerde in strikt isolement. Met de ineenstorting van het echte socialisme, d.w.z. de ineenstorting van het Sovjetblok, geloofden sommige politieke waarnemers dat de overwinning van de westerse democratie op wereldschaal nu op handen was, dat er nog slechts één supermacht zou zijn, namelijk de Verenigde Staten en hun bondgenoten in Europa, en dus de overheersing van de westerse democratie. Men dacht dat deze westerse democratie over de hele wereld zou moeten heersen en dat de burgerlijke religie van de mensenrechten erboven zou moeten zweven, als een soort ultieme morele en ethische stelregel met een wereldwijde menselijke roeping. De gehele internationale gemeenschap, van de voormalige communistische Sovjetrepublieken tot de ontwikkelingslanden, van de opkomende landen tot de islamitische staten, allen, absoluut allen, zouden zich moeten onderwerpen aan dit westerse model van maatschappij en staat, met het neoliberalisme als ordeningsmodel, vrijhandel, vrijemarkteconomie als economisch systeem dat alle andere regimes en alle andere overwegingen terzijde schuift. “One Worldmultipol”, een wereld gestandaardiseerd in de zin van politieke correctheid, zou zo de uiteindelijke telos van de menselijke geschiedenis worden.

Deze opvatting van een nieuwe wereldorde, die geheel in de geest van het neoliberalisme en het late kapitalisme werd ontwikkeld, stond merkwaardigerwijs niet erg ver af van de communistische culturele concepten van 1) de nieuwe mens in een klasseloze maatschappij en 2) het overwinnen van etnische en culturele verschillen. Beide concepten, het neoliberale concept van de wereldwijde standaardisering van de naties en het cultuurcommunistische concept van de nivellering van het individu als zodanig, negeerden de verschillen en de diversiteit van de mens, zijn sociale evolutie en zijn culturele eigenheid. En daarom zijn beide concepten mislukt.

In de eerste twee decennia van de nieuwe eeuw heeft zich inderdaad een multipolaire wereld ontwikkeld, die wordt gekenmerkt door verschillende centra van politieke macht, een veelheid van mondiale “actoren” en totaal verschillende staatswaarden. Onlangs is het falen van neoliberale “één-wereld”-concepten duidelijk geworden door het rampzalige fiasco van het VS-beleid in Afghanistan. Naast de westerse geïndustrialiseerde landen, de traditionele wereldmacht de VS, de Noordamerikaanse staat Canada en het integrerende Europa, vinden wij dus een hele reeks andere centra van machtspolitiek op deze planeet. Het Rusland van Vladimir Poetin, dat zich kon consolideren na de val en het uiteenvallen van de multi-etnische Sovjetstaat, speelt hier een wereldwijde politieke rol, net als China, dat zich midden in een economische boom bevindt. Ook de islamitische wereld speelt een rol, evenals de opkomende landen van Zuid-Amerika rond Brazilië, maar ook India en het Australische continent.

Sommige traditionele en verouderde organisatiemodellen, zoals het Britse Gemenebest, zouden worden gereduceerd tot een louter historisch omhulsel en de bestaande dominantie, zoals die welke de Verenigde Staten met de NAVO hebben weten uit te oefenen, zou worden gerelativeerd. Natuurlijk blijven de Amerikanen de grootste militaire macht van de planeet, maar interne twisten, structurele en economische achteruitgang relativeren deze militaire macht. De Europeanen, die nog steeds het economisch centrum van de planeet zouden kunnen zijn, worden door een toenemende sociale decadentie en een gebrek aan politieke moed een tweederangs “actor” in de wereldpolitiek.

Dan blijven het Rusland van Vladimir Poetin en het communistische China met zijn staatskapitalistische economische systeem over. Na het intermezzo van Boris Jeltsin is Rusland al lang terug op het politieke wereldtoneel en speelt het een belangrijke en weloverwogen rol. Vergeleken met de militaire avonturen van de VS, die meestal op een fiasco uitlopen, is het militaire engagement van Poetin in Syrië bijvoorbeeld beperkt maar doeltreffend. De Syrische leider Assad kon zich alleen opdringen met de hulp van Rusland. Wat China betreft, is het CP-regime erin geslaagd een zekere welvaart voor zijn burgers te waarborgen en tegelijkertijd de economische rivaal van de westerse mogendheden in de wereld te worden. De economische macht van China staat al lang op gelijke voet met die van de Verenigde Staten en de Europese Unie.

Deze multipolariteit van de huidige wereldorde hangt ook samen met een pluraliteit van sociale en economische systemen en waarden die aan de verschillende machten ten grondslag liggen. Enerzijds gaat het om democratieën van het westerse type, waar wij in de Verenigde Staten reeds tekenen zien van democratische ontbinding of van verdeeldheid tussen twee antagonistische kampen, die niet meer door democratische consensus kunnen worden overwonnen.

Gemanagede democratieën, zoals die bijvoorbeeld in het Rusland van Poetin bestaan, zijn kwalitatief niet zo ver daarvan verwijderd. En autoritaire systemen, zoals de CP-dictatuur in China of de islamitische en theocratische staat in Iran, of verschillende oligarchieën in de opkomende landen, tonen aan dat er hier een verscheidenheid aan politieke ordesystemen bestaat die niet aan de hand van westerse of Europese criteria kan worden gemeten. Het is waarschijnlijk een gevolg van het oude Euro-centrische wereldbeeld dat de Europeanen, en later de Amerikanen, meenden dat Europese of Westerse waarden en staatsopvattingen in de hele wereld de overhand moesten hebben. In een multipolaire wereld moet dit idee worden losgelaten. En zelfs de zogenaamde universele rechten van de mens zijn in deze context slechts gedeeltelijk geldig en toepasbaar. In de kaste-maatschappij van India, in de zwarte Afrikaanse staten met traditionele stamstructuren, maar ook in landen als het communistische Cuba, worden andere criteria gehanteerd. De vraag wie de overhand zal krijgen in deze multipolaire wereldorde en wie de leidende positie zal innemen, blijft open. De wereldwijde hegemonie van de Verenigde Staten is in ieder geval verleden tijd, de Pax Americana behoort tot het verleden. Dit betekent niet dat een Chinese wereldorde zal zegevieren, maar eerder dat een overleg van wereldmachten kan ontstaan. En er zouden ook nieuwe wereldmachten kunnen opduiken. Bestaande regionale machten zoals India, Iran, Brazilië en Turkije maken hun ambities duidelijk om verder te gaan dan hun huidige regionale invloedssferen.

Voor ons Europeanen rijst de vraag of wij nog een rol te spelen hebben in dit overleg van wereldmachten, zoals dat de 21e eeuw lijkt te kenmerken. De traditionele grootmachten, zoals Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk, worden aan hun lot overgelaten ten aanzien van de nieuwe schalen, en zijn ook te zwak om dit te doen. Duitsland, de grootste economische macht van de EU, heeft tot dusver elke vorm van machtspolitiek vermeden. De Unie als geheel gaat van crisis naar crisis en slaagt er niet echt in zich op te werpen als een “speler” in de wereldpolitiek en de machtspolitiek. En tot dusver zijn er nauwelijks trends die op het tegendeel wijzen. De centrifugale krachten tussen de Europese mogendheden worden veeleer doeltreffender, en de Brexit is wellicht slechts een eerste stap geweest. En toch, het moet gezegd : de enige kans voor de Europese naties om zich in de toekomst te doen gelden op het politieke wereldtoneel ligt in een eendrachtig optreden naar buiten toe.

Vertaling: elementen

Oorspronkelijke tekst: https://andreasmoelzer.wordpress.com/2021/11/11/eine-multipolare-weltordnung/

En: Un ordre mondial multipolaire, contre-projet au “one world” : Euro-Synergies (hautetfort.com)



Categorieën:Europese Unie, Geopolitiek

Tags: , , , , , , , ,