Voorbij goed en kwaad: Nietzsche herlezen

Ilias Instituut – Adrien (2021)

In dit fundamentele werk, “prelude tot een filosofie van de toekomst”, roept Nietzsche op tot de komst van een nieuwe aristocratie om de wedergeboorte van Europa te verzekeren. Een essentiële lectuur voor elke “goede Europeaan”!

Het Europa van het einde van de 19e eeuw, dat Nietzsche voor ogen staat, is er een van democratisering, van een algemeen streven naar vrede en geluk. Natuurlijk zouden er nog twee wereldoorlogen nodig zijn om de staat van vitaal verval te bereiken die wij nu kennen, maar Nietzsche voelde al aan wat ons continent te wachten stond: het onderkomen worden van een kudde dwergbeesten met gelijke rechten en gelijke aanspraken. Tot zijn ongeluk overdenkt Nietzsche het graf dat de Europeanen nog niet voor zichzelf hebben gegraven.

Wat zijn de belangrijkste oorzaken van deze val en hoe kunnen deze worden verholpen? Dit is de ambitie van Nietzsches werk, dat velen beschouwen als de meest volmaakte synthese van het denken van de filosoof.

Filosofie als schepping van waarden

De eerste van deze oorzaken is de aanspraak op objectiviteit van de Europese filosofen sinds Plato. Voor Nietzsche zijn filosofen slechts pleitbezorgers van hun eigen vooroordelen en deze aanspraak op objectiviteit is een van de voornaamste oorzaken van de ontzuiling van ons continent. Want de objectiviteit van een waarde opeisen, is haar tijdelijk in het gebied van de kritiek plaatsen en haar dus weerlegbaar achten. Het is een non-waarde maken, het is het begin van nihilisme. Integendeel, Nietzsche beweert dat een filosoof in de eerste plaats een schepper van waarden is. Hij moet degene zijn die zin geeft aan het leven. Niet door te vertrouwen op de rede, maar op zijn eigen vitaliteit, op de kracht van de wereld die hem bewoont. Bevestigen en niet rechtvaardigen: dat is de opdracht van de filosoof. Alleen op die manier kan de wereld worden gevormd.

Maar als alle filosofie een uitdrukking is van het lichaam, een subjectiviteit in beweging, en als wij de veelheid van menselijke typen erkennen, dan volgt daaruit noodzakelijkerwijs dat verschillende typen mensen verschillende typen filosofie, waarden, moraal voortbrengen.

De tweede les van Voorbij Goed en Kwaad is dat er voor Nietzsche twee grote soorten mensen zijn, de dominante en de gedomineerde. Elk brengt een heel ander soort moraal voort, een moraal van aristocraten en een moraal van slaven.

De zoektocht naar een lotsbestemming in plaats van het zoeken naar geluk…

De eerste moraal is gebaseerd op het gevoel door het leven gezegend te zijn. Omdat hij ziet dat dit niet voor iedereen geldt, is de meester, de aristocraat, dan vol dankbaarheid jegens het bestaan en wil hij alle mogelijkheden ervan verkennen. In het besef dat de ongebreidelde ontketening van zijn hartstochten niets hoogs zou voortbrengen, zoekt hij de hoogste discipline om de hoogste beheersing over zichzelf en daarmee over de wereld te bereiken. De aristocraat zoekt geen geluk, maar een bestemming. Hij probeert te worden wat hij is.

De moraal van slaven daarentegen is gebaseerd op wrok. De wrok van de onterfde tegen een bestaan dat hem niet ten goede komt, noch lichamelijk, noch sociaal, noch intellectueel. Vol haat en jaloezie jegens hen aan wie het leven de middelen tot eigen ontplooiing heeft geboden, streeft zij naar de nivellering van de gehele maatschappij. Hij haat de rijken, de gezonden, de stoutmoedigen. Hij verafschuwt elke vorm van hiërarchie. Terwijl de aristocraat lijden en de wisselvalligheden van het leven ziet als kansen voor verbetering, schuwt de slaaf ze. Hij wordt de heraut van universele vrede en geluk: eudemonisme en pacifisme zijn zijn credo’s.

Voor Nietzsche is het, sinds de komst van het Christendom, deze tweede soort moraal die zich aan Europa heeft opgedrongen, gesteund door haar aanspraak op de universaliteit van haar waarden en het objectivisme van haar benadering. En met de komst van de democratie in onze oude naties, was het een geseculariseerd christendom, ontdaan van zijn interne spanning en niet in staat tot collectieve grootheid, dat zich opdrong. Een gedachte gemaakt van “Christelijke deugden die gek zijn geworden” regeert nu ons continent.

Meer dan een eeuw na de profetieën van de filosoof met de hamer is het duidelijk dat Europa inderdaad is uitgegroeid tot de behuizing waar de laatste door Nietzsche aangekondigde man zit te snotteren. Een man die alle verlangen heeft opgegeven om zichzelf te overtreffen. Een mens die angstig en bedroefd is, die met de grootste lafheid wegloopt voor pijn en ongeluk en die, weggelopen van zijn eigen impulsen en gevoelens, nu niets meer is dan een lege huls die in alle opzichten overeenkomt met de lege huls die het begrip zelf van God is geworden.

In Voorbij Goed en Kwaad betoogt Nietzsche op zijn beurt dat de wedergeboorte van Europa zal worden bereikt door de herbevestiging van het eerste type moraal: de moraal van de aristocraten. Het is aan de nieuwe filosofen, wier komst Nietzsche aankondigt, om deze nieuwe aristocratie op te bouwen. Een aristocratie die erop gebrand is zich te doen gelden en zich nooit (zelf) te rechtvaardigen, die de niet-universaliteit van waarden zal verdedigen (een voorwaarde voor elke differentiatie, elke hiërarchie), die bijgevolg het begrip gelijkheid zelf zal verwerpen en in de eerste plaats hard en intolerant zal weten te zijn tegenover zichzelf. Een aristocratie gesmeed in het vuur van een nieuwe religie met aristocratische waarden en het sacraliseren van het bestaan zelf, waarbij tegenspoed, ongeluk en lijden worden gezien als kansen voor grootsheid en glorie. Een aristocratie bestaande uit goede Europeanen die nooit ophouden onderscheid te maken tussen wat “edel” en wat “verachtelijk” is, waar onze wereld alleen kan oordelen over wat zij als “goed” of “slecht” beschouwt.

In veel opzichten kan Voorbij Goed en Kwaad worden opgevat als ‘Voor een nieuwe aristocratie’. Goede Europeanen die hun continent weer groots willen zien worden, zouden het moeten lezen.

Vertaling: elementen

Oorspronkelijke tekst: https://institut-iliade.com/par-dela-bien-et-mal-relire-nietzsche/?utm_source=newsletter&utm_medium=email&utm_campaign=par_dela_bien_et_mal_relire_nietzsche&utm_term=2021-11-04  



Categorieën:Filosofie

Tags: , , , , , ,