Theodor Körner: dichter en soldaat

Daniel Pföhringer (2021)

Theodor Körner was een uitzonderlijk figuur in de Duitse geschiedenis – als dichter en als soldaat.

Toen vijf jaar geleden de 225e geboortedag van Theodor Körner werd gevierd, kwamen meer dan 100 kinderen van het kinderdagverblijf en de basisschool in de Mecklenburgse stad Wöbbelin, waar het graf van de dichter zich bevindt, bijeen om hem te herdenken. Met een vooraf ingestudeerd rollenspel, voerden ze de hoogtepunten uit zijn leven op: Körner als student, dichter en soldaat.

Tenslotte legden de kinderen bloemen bij de beroemde tombe met lier en zwaard. Een eerbetoon aan de man die in woord en daad voor de vrijheid van Duitsland vocht, kan nauwelijks mooier zijn.

Theodor Körner, die tegenwoordig door velen wordt vergeten, werd op 23 september 1791 in Dresden geboren als zoon van de magistraat Christian Gottfried Körner en zijn vrouw Minna. Het herenhuis van de Körners stond in die tijd bekend als een ontmoetingsplaats voor kunstenaars en literatoren, wat niet in de laatste plaats te danken was aan de nauwe band van de rijke familie met Friedrich von Schiller, die van 1786 tot 1787 in het landhuis van de Körners op de Loschwitzer Hoogten woonde – waar hij zijn beroemde ode “An die Freude” schreef.

Körner’s vader onderhield ook een levendige correspondentie met Goethe, en hij was ook bevriend met intellectuele grootheden als Kleist, Schlegel en de gebroeders Humboldt. In deze omgeving konden de intellectuele vermogens van de jonge Theodor zich ontplooien.

Na zijn opleiding aan de Kreuzschule van Dresden studeerde Körner vanaf 1808 aan de mijnbouwschool van Freiberg en trad hij toe tot de studentenbond Landsmannschaft der Montanen, het huidige Korps Saxo-Montanië. In 1810 verhuisde hij naar Leipzig, waar hij rechten ging studeren en het korps van de Landsmannschaft Thüringen, het huidige Corps Thüringen Leipzig, vervoegde.

Körner genoot met volle teugen van het studentenleven, maar liet zich vaak meeslepen en was betrokken bij talrijke schermutselingen. Wegens een verboden duel moest hij uiteindelijk naar Berlijn overstappen, waar hij zich inschreef voor geschiedenis en filosofie en het Corps Guestphalia oprichtte. Zijn eerste dichtbundel, Knospen, werd ook in deze wilde tijd gepubliceerd.

Na een kuur in Karlsbad in de zomer van 1811, verhuisde Körner naar de keizerstad Wenen, waar hij door bemiddeling van de dramaturg August von Kotzebue een positie als theaterdichter kreeg. Daar schreef hij kort na elkaar verschillende toneelstukken voor het Burgtheater, zoals De bruid, De groene domino of De nachtwaker. Als toneelschrijver en tekstschrijver was zijn inkomen nu zeker.

Toen Pruisische koning Frederik Willem III zijn volk opriep om in opstand te komen tegen het de Franse bezetter na de nederlaag van Frankrijk in Rusland in 1813, vroeg Theodor Körner zijn vader schriftelijk toestemming om als vrijwilliger ten strijde te trekken tegen de bezettingstroepen van de Franse keizer.

Christian Gottfried Körner, niet minder patriottisch gezind, gaf niet alleen zijn toestemming, maar gaf op 57-jarige leeftijd zelf nog gehoor aan de oproep om de wapens op te nemen. Na een lange mars van Wenen naar Breslau, sloot zijn zoon zich aan bij de Freischar van majoor Ludwig Adolf Wilhelm von Lützow, die zich juist aan het vormen was.

Dit werd spoedig gevolgd door de opmars van het Vrijkorps van Lützow naar Saksen om meer manschappen te werven. Zo bereikten zij, via Striegau en Jauer, Goldberg op 31 maart, waar Körner zijn krachtige gedicht “Aufruf” schreef. Hij kreeg toen ook de eer in zijn Saksische vaderland zijn landgenoten in een proclamatie tot de vlaggen op te roepen.

Via Löbau en Bautzen kwam Körner op 6 april in Dresden aan als marscommissaris in het zwarte uniform van de Lützows met rode bustes en goudkleurige koperen knopen. Daar zagen niet alleen zijn ouders hun geliefde zoon terug, maar ontmoette Theodor ook Ernst Moritz Arndt, die als gast in het huis van zijn vader verbleef, en die zijn voornemen bevestigde. Vanuit Dresden trokken ze naar Leipzig, waar Körner het bekendste van zijn vrijheidsliederen schreef, “Lützows wilde Jagd”.

Körner’s dood

Op 12 mei kreeg de dichter, die intussen tot luitenant was bevorderd, zijn vuurdoop in de slag bij de Görde. Aanvankelijk had Körner, die gewend was aan gedwongen marsen, zich bij de infanterie aangesloten, maar hij had daar op 2 mei bij de Slag bij Großgörschen – op historische grond waar 180 jaar eerder de Zweedse koning Gustav Adolf was gesneuveld – al spijt van gekregen, omdat zij daar werkeloos in reserve stonden en langs de Elbe op en neer liepen. Toen hij kort daarop vernam dat Lützow met zijn cavalerie een inval zou doen in Thüringen, benoemde deze hem tot zijn adjudant en werd hij cavalerist.

Omdat zowel de Fransen als de Pruisen en Russen, die ook hoopten dat Oostenrijk zich bij de alliantie tegen Napoleon zou aansluiten, al snel uitgeput waren, volgde op 4 juni een wapenstilstand, die eerst tot 20 juli en daarna tot 10 augustus werd verlengd. Beide partijen gebruikten de gewonnen tijd om meer troepen te verzamelen en te trainen.

Op 7 juni werden de Lützowers misleid en in een hinderlaag gelokt door de Fransen bij Kitzen, 20 kilometer ten zuidwesten van Leipzig. Generaal Fournier verbrak de wapenstilstand met de woorden: “L’armistice pour tout le monde, excepté pour vous!” – “De wapenstilstand is voor iedereen, behalve voor jou!” Theodor Körner werd ernstig gewond in de strijd, maar wist te ontsnappen in een klein bosje. Boeren vonden hem daar en brachten hem over het water door de vijandelijke gelederen. OP sterven na dood, schreef de gewonde Körner het sonnet “Afscheid van het leven” in Kitzen.

Pas in augustus 1813 kon hij terugkeren naar zijn eenheid, die inmiddels naar Noord-Duitsland was overgebracht. De Lützowers wachtten op de rechteroever van de Elbe boven Hamburg op de hervatting van de gevechten. Met voortdurende invallen zetten zij, en nu ook weer Körner, de troepen van Napoleon steeds meer onder druk.

Toen op 26 augustus een vijandelijk troepentransport werd gemeld, was er geen houden meer aan. Vastberaden gingen de jagers in de aanval in het Rosenowoud, niet ver van Gadebusch. Körner stond aan de zijde van zijn majoor als adjudant.

Slechts een uur daarvoor, tijdens een rustpauze, had hij zijn zwanenzang gecomponeerd, het “Schwertlied”. Terwijl hij de Fransen in het bos achtervolgde, werd Theodor Körner door een vijandelijke kogel getroffen en viel dood van zijn paard. Hij kon dus de overwinning van de Pruisen, Oostenrijkers, Russen en Zweden op de Fransen in de Volkerenslag bij Leipzig (16 tot 19 oktober 1813) niet meemaken. Postuum publiceerde zijn vader een gedichtenbundel onder de titel Leyer und Schwerdt – vandaar de versiering van zijn graftombe in Wöbbelin onder een oude eik.

Een teken van hoop

Ook in de tijd van de DDR werd de naam van Körner in ere gehouden, bijvoorbeeld in de vorm van de Theodor Körner-prijs, die werd toegekend voor bijzondere verdiensten bij de bevordering en ontwikkeling van de artistieke schepping. Onder de winnaars bevinden zich de acteurs Armin Mueller-Stahl, Fred Delmare en Hans-Peter Minetti, alsmede de schrijver Günter Karau.

Dat er op deze 230e verjaardag geen passend eerbetoon aan de intellectuele held wordt gebracht, is beschamend voor een cultuurnatie als Duitsland. Dat althans de jongste afstammelingen van hen voor wie hij eens zijn gedichten schreef en voor wier vrijheid hij zijn dood tegemoet ging, vijf jaar geleden een eervol gedenkteken voor hem hebben voorbereid, was nochtans een teken van hoop.

Vertaling: elementen

Oospronkelijke tekst: Für die Freiheit: Vor 230 Jahren wurde Theodor Körner geboren (compact-online.de)



Categorieën:Geschiedenis, literatuur

Tags: , , , ,

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s