Athene, een stad tussen mythe en politiek

W.A. Institut Iliade (2021)

Sonia Darthou, arts aan het EPHE en gespecialiseerd in polytheïsme en de Griekse stichtingsmythen, biedt een gedetailleerde studie van de relatie tussen de Atheners en hun mythen, die hen in staat stelde zich permanent te verankeren en opnieuw uit te vinden. Een mooie les in politiek!

Het leven van de oude Grieken was doortrokken van mythen, en hun samenlevingen, ver van de spiritualiteiten waarmee wij vertrouwd zijn geraakt, waren diep geworteld in het lot van goden en helden. In haar studie Athènes. Histoire d’une cité entre mythe et politique, uitgegeven door Passés Composés, geeft Sonia Darthou een verhelderend beeld van een mythologie die niet kan worden herleid tot een eenvoudige geschiedenis van religies.

In navolging van Jean-Pierre Vernant, Marcel Detienne en Nicole Loraux biedt het boek van Sonia Darthou een antropologische benadering van de mythe die zich niet beperkt tot de studie van het ritueel en het narratief. De bestudering van de meest uiteenlopende bronnen, van de iconografie van vazen – waarvan het boek rijkelijk is geïllustreerd – tot begrafenisredes en rechterlijke redevoeringen, toont aan hoezeer de mythen van aard waren de politieke en sociale werkelijkheid van de stad tot uitdrukking te brengen, en hoe de verhalen van goden en helden gelijkenis vertoonden met discoursen van identiteit die het lot van de mensen beheersten.

Mythe als de ordenende kracht van de stad

Toen de Olympische goden de wereld deelden – zoals we lezen in de Ilias – kreeg Zeus het uitgestrekte rijk van de hemelen, Poseidon de wateren en Hades de onderwereld. De macht op het land bleef echter het voorwerp van een gemeenschappelijk delen tussen goden en mensen. Het ontstaan van de steden ging dus gepaard met het zoeken naar bijzondere beschermers, aan wie het lot van alle burgers moest worden verbonden. Deze poliadische godheden (polis – de stad) werden identificatiefiguren voor de mensen, en het verhaal van hun bondgenootschap werd vaak deel van de collectieve verbeelding in de vorm van stichtingsmythen. In Athene is de aanduiding van de voogdijgodin, waarvan de meest ontwikkelde versie door de mythograaf Apollodorus werd gehandhaafd, bijzonder veelzeggend voor de dynamiek die de geschiedenis van de stad bezielde: zij werd geplaatst onder het teken van eris, de twist.

De oer-eris stelde de godin Athena, dochter van Zeus en Metis, tegenover Poseidon. Beiden trachtten, door het tonen van hun krachten, de overhand te krijgen in de stad. Terwijl de god van de stormen met zijn drietand een zee opende in het midden van de Akropolis, won Athena de goedkeuring van de bevolking met een vruchtbare olijfboom. De burgers, mannen zowel als vrouwen, stemden voor de overwinning van de godin en zij, die de woede van Poseidon had gesust, gaf haar naam aan Athene. De agonistische geest van de mythe (agôn, confrontatie voor een vergadering), die de Griekse beschaving in haar geheel en haar voorliefde voor duelleren en oorlog onthult, toont nog meer de rol aan die publieke confrontaties speelden in de Atheense politiek.

De stichtingsconfrontatie, uitgebeeld op het westelijke fronton – thans verloren gegaan – van het Parthenon, bepaalde aldus de historische dynamiek van de stad, verankerd tussen land en zee, en waarvan de mythologische ordening de synthese voltooide. Zo behield Poseidon altijd een belangrijke plaats in Athene, geroepen om zijn thalassocratie aan de Egeïsche Zee uit te breiden. “Deze Atheense eris is geen scenario dat de oorsprong verhaalt onder het teken van geweld en uitsluiting. Of dat bijdraagt tot het scheppen van verdeeldheid tussen goden. Deze mythologische verhalen over de politieke oorsprong zijn in feite geprivilegieerde kaders voor hiërarchiseren, structureren, delen. In één woord: om het politieke pantheon te vormen en het lot van de stad te tonen.” (p.19)

Athena Polias was niet tevreden met de beschermster en vertegenwoordigster van de stad te zijn. Zij belichaamde haar publieke deugden en onderhield haar burgerlijk lichaam: zij belichaamde de politieke identiteit van Athene. Haar cultus was een hoogtepunt van de jaarlijkse cyclus, en tijdens de Grote Panathenaeums, die om de vier jaar werden gehouden, werd het standbeeld van degene die door Aristophanes Poliouchos (die de stad in zijn macht heeft) werd genoemd, bekleed met een groot stuk stof, de peplos. Dit ornament, waarin de Atheners als vele draden waren, strak geweven, materialiseerde de grote burgerlijke eenheid van de stad. Evenzo was Athena een wapengodin, die speer en schild vasthield, en haar epitheton Promachos (die in de frontlinie vecht) verbond het lidmaatschap van de stad met de uitoefening van de oorlog. Op deze wijze vierden de mannen het ideaal van de hopliet in de mythische voorstelling, de basis van het burgerschap.

De basis van de Atheense identiteit

In het verhaal van de Atheense oorsprong was de eris een antwoord op een andere mythe, een stichtingsmythe voor de collectieve identiteit van de stad: de mythe van de autochthonie, de geboorte van de aarde zelf. Athena, die naar Hephaestus was gegaan om wapens van hem te verkrijgen, werd achtervolgd door de vurigheid van de god van de smederijen – zoals Apollodorus zich herinnert. Ze vluchtte, en het zaad van de god verspreidde zich over de grond. Zo bevrucht, baarde de Atheense bodem Erichthonios, die door Athena werd opgenomen. Op veel vazen is de godin Gaia te zien die uit de aarde oprijst om de maagdelijke krijger toe te vertrouwen aan degene die als de gemeenschappelijke voorouder van alle Atheners werd beschouwd. Het vitale principe van het zaad was omgevormd tot een plantengroei, geworteld in de bodem van het vaderland, waaraan alle burgers, erfgenamen van de autochtonen, zouden worden verbonden.

Deze mythische geboorte diende als een wortel en een fundament. Hierdoor gaven de Atheners vorm aan een collectief bewustzijn dat het ideaal van een “inheemse burger” verheerlijkte (p.128). Allen waren afkomstig uit het land van het vaderland, geadopteerde kinderen van Athena, en deze gemeenschappelijke afstamming verzekerde hen van eugeneia, de “schone geboorte”, een garantie voor de zuiverheid van hun afkomst. “De inheemse bevolking kwam niet voort uit een verzameling van verschillende bevolkingsgroepen, een aggregaat dat geen verenigde en stabiele polis kon vormen. Deze mythische oorsprong maakt het mogelijk vorm te geven aan een burgerlijk lichaam van dezelfde aard, als een familie waarvan de samenhang zich verzet tegen de etnische verwarring van andere volkeren” (p.139).

Autochtonie en de daaruit voortvloeiende eugeneia zijn centrale begrippen voor de aard van de democratie zoals die door de Atheners werd begrepen. Het is dit dubbele toebehoren aan een land en aan een oorspronkelijke adoptie dat Plato in staat stelde om in de Menexenus te zeggen: “Wij en de onzen, allen van een gemeenschappelijke moeder” (p.132). De formulering van een wij, de mogelijkheid zelf van een burgerlijk lichaam, was dus gebaseerd op een identiteit, overgedragen door bloed en afgebakend door grenzen. De Atheners waren allen bewaarders van hetzelfde erfgoed en waren van nature gelijke broeders, geroepen om deel te nemen aan het lot van de stad, zowel in de oorlog als in politieke vergaderingen. Het is deze exclusieve overdracht van de rechten en bevoegdheden van het burgerschap die licht werpt op het schijnbaar paradoxale beeld van een democratie die in wezen door aristocratische waarden wordt georiënteerd.

De hervormingen betreffende het burgerschap, ondernomen door Pericles 451 BCE, stellen ons in staat deze verwevenheid van mythe en wet te waarderen. Om burger van Athene te zijn, moest men voortaan afstammen van twee Atheense grootvaders, want hoewel vrouwen uitgesloten waren van het burgerlijke lichaam, waren zij niettemin de bewaarders van de Atheense identiteit en namen zij aldus deel aan de regeneratie van de stad. Naturalisatie daarentegen was buitengewoon, en strikt voorbehouden aan situaties van individuele verdienste. Euripides’ Ion laat zien dat collectieve naturalisatie zelfs werd geweigerd aan de metagroepen die vochten voor democratie tegen de tirannie van de Dertig aan het eind van de vijfde eeuw.

De gedeelde wereld van de goden

Als men slechts één figuur zou moeten behouden om te begrijpen hoe de Atheners zichzelf zagen, dan zou het ongetwijfeld die van Theseus zijn, de laatste inboorling. Het was met de hegemonie van de stad op de Egeïsche Zee dat zijn plaats overheersend werd. Hij was zowel erfgenaam van de Atheense koning Aegeus als van Poseidon, wiens essentiële rol in het lot van de stad reeds werd opgemerkt. Na, zoals de paideia van de Atheense jeugd, een ware inwijdingsreis te hebben gevolgd die hem over de zee voerde en hem steeds weer terugbracht naar de grond van zijn vaderland, was hij het die een einde maakte aan het koningschap en zich in de hoofden van de mensen opdrong als de ware stichter van de democratie. “Bevrijder, redder en verdediger van het vaderland in het aangezicht van wanorde, vluchtige figuur en figuur van politieke macht, man van het centrum zowel als van de grenzen, inheems en maritiem, Theseus verschijnt als de archetypische Athener. Hij belichaamt en toont de complexiteit van de Atheense identiteit, die in de 5e eeuw, dankzij Athena en Poseidon, tussen land en zee wordt geactualiseerd. […] Dankzij Theseus zouden de Atheners drievoudig geworteld zijn: in hun land, op zee en in hun politiek regime” (p.197-198).

Sonia Darthou beperkt zich niet tot deze emblematische voorbeelden, maar toont het belang aan van het mythische verhaal in het leven van de Atheners. De band van de stad met haar beschermgodin was natuurlijk het essentiële motief. Met de uil en de olijfboom ontwikkelden de Atheners een symbolische taal die zowel de burgerlijke rituelen als de uitdrukking van de macht van hun stad regelde. Zowel bij de geboorte van mannelijke kinderen als bij de eed van de Efeben was de olijfboom het symbool van de toegang tot het burgerschap. Wat de uil betreft, het attribuut van Athena, deze verspreidde het beeld van de Atheense macht over de hele Griekse wereld, gestempeld op munten. Door de agôn te bestendigen waarop zij hun identiteit baseerden, in de volksvergaderingen van de agora, aan de hoven, op het toneel, in de filosofische dialogen, hielden de Atheners – zoals alle Grieken – nooit op over zichzelf te denken door middel van de mythe.

Deze vorm van representatie, die tegelijk een vergaarbak en een voortzetting van de beschaving is, stelt ons in staat te begrijpen hoezeer in het oude Griekenland de identiteit het “fundament van de stad” vormde, om de woorden van Henri Levavasseur te gebruiken. Verre van een hiërarchisch en beperkt geheel te zijn, heeft de plastische aard van dit identiteitsmodel, geëmailleerd met een proteïsche symboliek, de gemeenschap van burgers in staat gesteld de historische uitdagingen aan te gaan zonder haar substantie te verliezen. In deze ontplooiing van de collectieve verbeelding was het behoren tot de stad slechts één laag onder andere, want net zoals de godin Athena de poliadgodin van vele andere steden was, deelden de Atheners hun mythen met de hele Griekse wereld. Hun bijzondere positie als gewortelde burgers – die hen onderscheidt van de Spartanen in het bijzonder – stelde hen dus in staat zich in te schrijven in de ruimte en de geschiedenis van hun beschaving. Maar de met de goden gedeelde wereld stelde hen ook in staat om binnen de stad geordende bestaanswijzen uit te werken en, via een gemeenschappelijke oriëntatie, toegang te krijgen tot de vorming van een collectieve lotsbestemming.

Door de relatie van de mens tot de werkelijkheid te baseren op de kruising van paradoxale dynamieken, moet het Griekse polytheïsme dus worden begrepen als “een relationele taal tussen goden rond de noties van delen, oppositie, combinaties en complementariteit” (p.13), vertaald naar het leven van de stad. Het vormde, zoals Jean-François Gautier het zo treffend uitdrukte, de ordenende kracht van een polyfone opvatting van de wereld.

Vertaling: elementen

Oorspronkelijke tekst: Athènes, une cité entre mythe et politique – Institut Iliade (institut-iliade.com)

Sonia Darthou, Athene. Histoire d’une cité entre mythe et politique, Passés Composés, Parijs, 2020.



Categorieën:Geschiedenis, Identiteit, Mythologie

Tags: , , , ,