Populisten, soevereinisten en conservatieven: een blik op Oost-Europa

Federico Giuliani (2021)

Populisme en soevereinisme zijn twee totaal verschillende politieke concepten. Hoewel de media vaak de fout maken de twee termen over elkaar heen te leggen alsof ze synoniem zijn, zijn er in feite aanzienlijke verschillen tussen populistische en soevereinistische verschijnselen.

De eersten volgen geen dogma’s, zij belichamen een algemene strijd van het volk tegen de elites, die ervan beschuldigd worden zich de rijkdom toe te eigenen, zij stellen eenvoudige oplossingen voor complexe problemen voor en dringen aan op een hervorming van de democratie, om deze zo direct mogelijk te maken. Zij bieden eenvoudige oplossingen voor complexe problemen en dringen aan op de hervorming van de democratie op de meest directe manier. Populismen voeden zich ook met economische en democratische crises, in die mate dat zij kunnen worden beschouwd als uitstekende thermometers om de gezondheid van een bepaald politiek systeem te meten.

Dit is niet het geval voor de soevereinisten, wier ervaringen weliswaar raakpunten hebben met populistische verschijnselen, of zelfs gebruik maken van hetzelfde populisme in de politieke communicatie, of op andere gebieden, maar die tot doel hebben de identiteit van een natiestaat te beschermen ten opzichte van de internationale gemeenschap, de grenzen en, meer in het algemeen, de prerogatieven van de natie.

In de afgelopen jaren zijn overal ter wereld hybride politieke leiders opgestaan, die moeilijk in beide richtingen kunnen worden gelabeld. De situatie wordt nog gecompliceerder door de context van de landen die zij vertegenwoordigen, die soms zelfs niet meer als democratisch worden beschouwd, maar als “autocratisch”, om niet te zeggen autoritair. Neem het geval van Viktor Orban, premier van Hongarije, leider van de Fidesz-partij, een doorgewinterde politicus die legitiem door het volk werd verkozen in reguliere verkiezingswedstrijden. Orban wordt er – in pejoratieve bewoordingen – van beschuldigd een populist, een soevereinist en een demagoog te zijn. Afgezien van de evaluatieve overwegingen van journalisten en deskundigen, wat is de plaats van mensen als Viktor Orban op het huidige politieke toneel? En wat is hun politieke doel?

Orban: populist of soeverein?

De politieke figuur van Orban is nogal raadselachtig. Kan de Hongaarse leider een populist worden genoemd? Volgens Marco Tarchi, politicoloog, deskundige op het gebied van het populisme en hoogleraar politieke wetenschappen aan de universiteit van Florence, hebben wij te maken met een onopgelost misverstand. “Conceptueel is het probleem dat we nog geen duidelijk onderscheid hebben gemaakt tussen populisme en soevereiniteit. Er is echter een duidelijk onderscheid, en vanuit dit oogpunt speelt Orban de kaart van een sterk conservatieve en traditionalistische soevereiniteit, die niet noodzakelijk te veel gemeen heeft met populisme,” verduidelijkte Tarchi onmiddellijk.

Populisme is immers per definitie ook in staat om in bepaalde omstandigheden conservatieve standpunten in te nemen. In Nederland kunnen we het voorbeeld nemen van Geert Wilders en zijn Partij voor de Vrijheid; Wilders vertegenwoordigt een populistische formatie die kan rekenen op een zeer onconservatieve ideologische achtergrond. Orban daarentegen “speelt de kaart van het conservatisme”, maar zijn nationaal-religieus patriottisme wordt bemoeilijkt door het feit dat Hongarije, ondanks een duidelijke katholieke meerderheid, ook een levendig protestantisme kent. Kortom, we hebben hier te maken met een politiek leider die het populisme zou gebruiken als middel om steun te verwerven, en die tegelijkertijd zou steunen op een onderliggend conservatisme dat in de Hongaarse samenleving overduidelijk aanwezig is.

Maar wat is de toekomst voor Viktor Orban? “Orban kan, als hij slaagt en als hij wil, de leider worden van een nieuw reactief conservatisme, dat zich er niet langer toe beperkt de door de progressieven opgelegde snelheid van verandering af te remmen, maar bereid is het progressivisme op eigen terrein te bestrijden,” verklaarde Tarchi. Orban wordt echter geconfronteerd met een belangrijk zwaard van Damocles, hetzelfde zwaard dat boven de hoofden van de Poolse, Tsjechische en Slowaakse regeringen hangt.

“De bal en de ketting voor Orban, en tot op zekere hoogte ook voor de andere leden van de Visegrad-groep, is het feit dat hij niet in een positie verkeert om de Europese Unie te verlaten, omdat een dergelijke stap vanuit economisch oogpunt een enorme omwenteling zou veroorzaken voor Hongarije,” voegde Tarchi eraan toe. De Hongaarse premier zal dus voortdurend te maken krijgen met sancties, denigrerende uitlatingen en min of meer rechtstreekse aanvallen uit Brussel, althans zolang de EU de leiding behoudt die zij thans heeft. “Orbans rol buiten Hongarije is zeer moeilijk te interpreteren,” concludeert Tarchi.

De leiders van de Visegrad-groep

Orban is slechts het topje van de ijsberg van een complex fenomeen. Hij is het prototype van recente leiders die in Oost-Europa zijn opgestaan, ergens tegenstrijdig omschreven als populistisch, soevereinistisch en conservatief tegelijk. Vaak combineren deze politici alle drie de concepten, waarbij zij nieuwe vormen van communicatie uitwerken. Er zijn echter verschillen waarmee rekening moet worden gehouden, die worden ingegeven door het belang dat de respectieve landen die door deze figuren worden geregeerd, op het internationale geopolitieke schaakbord spelen. De rol van Orbans Hongarije is namelijk één ding, die van Polen, Tsjechië of, beter nog, Rusland is iets anders.

“De machtslogica van Vladimir Poetin houdt rekening met de mondiale dimensie van zijn land. Orban, de Tsjechen, of zelfs de Slowaken en Polen, kunnen alleen rekening houden met een veel grotere onderlinge afhankelijkheid,” herhaalde Tarchi. Het is waar, voegde hij eraan toe, dat “de Visegrad-groep bestaat” en dat er “coördinatie tussen deze landen bestaat om op bepaalde punten op te treden, met name wat het tegenhouden van immigratie betreft”. Het EU-dreigement van Ursula von der Leyen blijft echter overeind, om op te treden door middel van sancties en individuele nationale plannen gekoppeld aan de nieuwe generatie EU. Dit kan verschillende stokken in de wielen steken.

Hoe dan ook, zo concludeert Tarchi, ondanks de ontmoetingen tussen de leiders van de Visegrad-groep en de verschillende verklaringen, “zie ik nog geen conservatief soevereinistisch front ontstaan op een organische of sterk gecoördineerde wijze, dat in staat is in alle landen op dezelfde wijze op te treden en een tegenmacht te vormen – zij het voorlopig beperkt – tegen die van de EU”.

Vertaling: rv

Oorspronkelijke tekst: https://it.insideover.com/politica/populisti-sovranisti-e-conservatori-cosa-succede-davvero-in-europa-orientale.html

En: Populistes, souverainistes et conservateurs : ce qui se passe réellement en Europe de l’Est : Euro-Synergies (hautetfort.com)



Categorieën:Metapolitiek

Tags: , , , , , ,