De geopolitiek van het mediterrane aardgas

Joseph W. Micallef (2021)

In de afgelopen twee decennia heeft een reeks belangrijke aardgasvondsten in het oostelijk Middellandse-Zeegebied een diepgaande invloed gehad op de internationale betrekkingen in de regio. Belangrijker nog is dat uit geologisch bewijsmateriaal blijkt dat deze vondsten slechts een klein deel van de rijkdom aan koolwaterstoffen van de Middellandse Zee vertegenwoordigen, hetgeen de geopolitiek van de regio aanzienlijk zou kunnen veranderen.

De Middellandse Zee is ongeveer 30 miljoen jaar geleden ontstaan toen de Afrikaanse continentale plaat in botsing kwam met de Euraziatische plaat. De twee platen botsen nog steeds, en daarom is de regio zo gevoelig voor seismische en vulkanische activiteit.

Technisch gezien is de Middellandse Zee een golf van de Atlantische Oceaan. De Straat van Gibraltar, acht mijl breed, verbindt de Middellandse Zee met de Atlantische Oceaan. De Straat is niet alleen een waterweg, maar heeft nog een andere belangrijke functie: hij laat water uit de Atlantische Oceaan toe tot de Middellandse Zee.

Door verdamping verliest de Middellandse Zee ongeveer 2 meter water per jaar. De instroom van de Zwarte Zee en de rivieren rond de Middellandse Zee, alsmede de neerslag, maken ongeveer 70 cm van dit verlies goed. Het resterende tekort wordt aangevuld door de instroom van Atlantische wateren. Zonder deze toevoer zou de Middellandse Zee in minder dan een millennium grotendeels zijn opgedroogd – een lange tijd naar de maatstaven van de menselijke geschiedenis, maar vanuit geologisch oogpunt nog geen moment.

De voortdurende botsing tussen de Afrikaanse en de Euraziatische platen heeft de Straat van Gibraltar soms geblokkeerd, wat heeft geleid tot een cyclus van leeglopen en vullen. Aangenomen wordt dat de Middellandse Zee in de loop van haar geschiedenis tientallen malen is opgedroogd, om vervolgens weer vol te lopen wanneer het Atlantische water terugkeerde. De Middellandse Zee vulde zich voor het laatst zo’n vijf miljoen jaar geleden.

Het resultaat van deze tektonische krachten is een complexe geologie van acht verschillende deelbekkens met gemetamorfoseerde sedimentaire gesteenten van zandsteen, kalksteen en schalie, mariene carbonaten en dichte lagen evaporiet. Samen creëren deze elementen ideale omstandigheden voor het ontstaan van olie- en gasafzettingen.

Koolwaterstoffen in de Middellandse Zee

Hoewel alle Noordafrikaanse landen rond de zuidkust van de Middellandse Zee koolwaterstofproducenten zijn, is het Middellandse-Zeegebied grotendeels onontgonnen gebied. Ramingen van het koolwaterstofpotentieel van de regio lopen uiteen van reserves ter grootte van de Noordzee – die tot 50 miljard vaten olie, of BO, en tot 500 triljoen kubieke voet, of TCF, aardgas kunnen bevatten. Dit laatste cijfer is ruwweg vergelijkbaar met de reserves van het Amerikaanse vasteland.

Tot dusver zijn belangrijke ontdekkingen gedaan in de Nijldelta en het Levantijnse bekken. Deze laatste bestrijkt een uitgestrekt gebied ten noorden en ten oosten van de Nijldelta – tot aan het zuiden van Cyprus – en strekt zich uit tot de oostkust van de Middellandse Zee. Volgens de U.S. Geological Survey bevatten deze twee regio’s alleen al naar schatting 345 TCF aardgasreserves en meer dan twee miljard vaten olie.

De ontdekking van het Noa-veld (1999) en het Marie B-veld (2000), beide betrekkelijk klein, vormde het begin van een reeks belangrijke gasvondsten: “Tamar” en “Tamar SW” (Israël/2009/11 TCF), “Leviathan” (Israël/2010/21,5 TCF), “Aphrodite” (Cyprus/2011/4,5 TCF), “Zohr” (Egypte/2015/30 TCF), “Calypso” (Cyprus/2018/6-8 TCF) en “Glaucus” (Cyprus/2019/5- 8 TCF). Samen bevatten deze zes velden meer dan 80 kubieke voet aardgas. Aangezien het Levantijnse bekken nog niet volledig is geëxploreerd en er zeven andere sedimentaire bekkens in de Middellandse Zee zijn die nog minder zijn geëxploreerd, is een schatting van 500 kubieke voet gas wellicht te conservatief.

De Israëlische en Cypriotische vondsten zijn gedaan in een van de zandsteenafzettingen die overal in het Middellandse-Zeegebied te vinden zijn. De Egyptische ontdekking werd gedaan in carbonaten die vergelijkbaar zijn met de carbonaatrifstructuren die veel van Libië’s olievelden op het vasteland herbergen. Dichte kalk- en schalieafzettingen, zoals het oliebrongesteente dat op economische wijze wordt geëxploiteerd door olieproducenten in de VS, zijn ook op grote schaal aanwezig in het Middellandse-Zeegebied en kunnen een andere potentiële koolwaterstofreserve vormen.

Bovendien suggereert de chemische analyse van het ontdekte aardgas, althans in het Levantijnse bekken, dat er zich zelfs dieper gelegen afzettingen van biogeen en abiogeen gas kunnen bevinden. Er zijn vrijwel geen ultradiepe offshore-boringen in het Middellandse-Zeegebied verricht. Kortom, het koolwaterstofpotentieel van de Middellandse Zee kan verscheidene orden van grootte groter zijn dan de meest optimistische ramingen suggereren.

Mediterrane geopolitiek en aardgas

De ontdekking van grote aardgasvoorraden in het oostelijke Middellandse-Zeegebied heeft reeds verstrekkende geopolitieke gevolgen gehad. Als deze ontdekkingen doorgaan en het koolwaterstofpotentieel van de regio wordt bevestigd, zullen de gevolgen nog dramatischer zijn.

De vondsten van Leviathan en Tamir hebben Israël van een netto-importeur van koolwaterstoffen in een netto-exporteur doen veranderen. Evenzo zal het Zohr-veld, wanneer het volledig ontwikkeld is, van Egypte een netto-uitvoerder van gas maken. De ontdekking van Levantijns gas heeft ook geleid tot een nauwe samenwerking en een duidelijke opwarming van de betrekkingen van Israël met Griekenland en Cyprus. Historisch gezien hebben deze twee landen zich aan de zijde van de Palestijnse autoriteiten geschaard en hebben zij vaak wrijving gehad met de Israëlische regering.

Voor Jeruzalem zou de uitvoer van Israëlisch gas naar zijn buurlanden en de mogelijkheid van gasexploratie in andere delen van het Middellandse-Zeegebied het land een aanzienlijk diplomatiek gewicht kunnen geven en kunnen leiden tot betere betrekkingen met veel van zijn mediterrane buren, alsmede toegang tot de export naar de MENA-markten.

Belangrijke gasvondsten in relevante delen van het Levant-bekken kunnen ook ‘failed states’ zoals Libanon en Syrië nieuw leven inblazen. Anderzijds zou het vooruitzicht van een massale toevloed van koolwaterstoffen ook een katalysator kunnen zijn voor sektarisch geweld.

Egypte beschikt over enige exportcapaciteit voor vloeibaar aardgas (LNG) en Cyprus is bezig met de bouw van extra LNG-exportcapaciteit. Maar pijpleidingen zijn de goedkoopste en beste manier om aan te sluiten op de bestaande gasinfrastructuur van Europa. De Europese Unie verbruikt ongeveer 16,6 triljoen kubieke voet gas per jaar; zij is de logische afzetmarkt voor de aardgasexport van de regio. Momenteel betrekt de EU 40% van haar gas uit Rusland, 30% uit binnenlandse bronnen en 25% uit Noorwegen/Noordzee. De rest is afkomstig van LNG-invoer uit Noord-Afrikaanse velden. Nu de gasproductie in de Noordzee en de binnenlandse gasproductie snel afnemen, zal Rusland zijn aandeel in de gasinvoer naar Europa aanzienlijk vergroten.

In 2019 organiseerden Cyprus, Egypte, Frankrijk, Griekenland, Israël, Italië, Jordanië en de Palestijnse Autoriteit het Gasforum voor het oostelijke Middellandse Zeegebied, ofwel EMGF. Het EMGF is een in Caïro gevestigde intergouvernementele organisatie die belast is met de verhoging van de uitvoer van aardgas uit de regio. De organisatie speelt ook een leidende rol bij het tot stand brengen van een consensus over de vraag welke pijpleidingen naar Europa het best in de behoeften van Europa zullen voorzien. De VS en de EU hebben de status van waarnemer bij het WEF.

Italië heeft een belangrijke, maar over het algemeen weinig opzienbarende rol gespeeld bij de ontwikkeling van de gasreserves in de Middellandse Zee. ENI, het Italiaanse staatsenergiebedrijf, is de exploitant van het Zohr-gasveld in Egypte. Het is waarschijnlijk dat de meeste uitvoer van gas uit het Middellandse-Zeegebied door Italië zal lopen om te worden aangesloten op de rest van het Europese gasnet. Italië is ook sterk betrokken bij de exploratie van koolwaterstoffen in Noord-Afrika, met name voor de kust van Libië, een gebied dat ENI goed kent en waarvan het koolwaterstofpotentieel vrijwel onaangeboord is.

Het EMGF mist duidelijk twee landen die door de ontwikkeling van mediterraan aardgas aanzienlijk kunnen worden getroffen: Turkije en Rusland.

Het gasverbruik in Turkije is in de afgelopen twee decennia verdrievoudigd en blijft snel toenemen. Het land kan echter slechts in ongeveer 1% van zijn behoeften voorzien met binnenlandse bronnen. Ongeveer de helft van het Turkse gas is afkomstig uit Rusland, 18% uit Iran, 11% uit Azerbeidzjan en de rest uit diverse bronnen.

Het is betrekkelijk eenvoudig om Ankara’s invoer van Russisch gas op te voeren, maar Ankara vreest ook voor een te grote afhankelijkheid van Moskou voor zijn energiebehoeften. Centraal-Azië, Iran en Irak hebben grote aardgasreserves, maar er zouden waarschijnlijk extra pijpleidingen nodig zijn om deze te exploiteren. De route Kaspische Zee-Azerbeidzjan-Georgië is politiek gezien de meest betrouwbare, maar vereist het doorkruisen van uiterst ruw terrein.

Bovendien meent Turkije dat het een aanzienlijke diplomatieke en economische invloed kan verwerven door zich te positioneren als een energieknooppunt tussen Europa, Rusland en Centraal-Azië. Er zijn meer dan een half dozijn pijpleidingen die gas vervoeren van Rusland en Centraal-Azië naar Turkije en vandaar naar Europa.

Ankara heeft een Israëlisch-Turkse gaspijpleiding voorgesteld om gas uit het Levant-bekken naar Turkije te transporteren. Gezien de groeiende vraag naar energie en de nabijheid is Turkije de logische markt voor gas uit het oostelijke Middellandse-Zeegebied. Noch Israël, noch Egypte, noch Cyprus – drie landen waarmee Ankara bijzonder moeizame diplomatieke betrekkingen onderhoudt – hebben dit idee echter gesteund. In plaats daarvan hebben zij de Oost-Mediterrane gaspijpleiding voorgesteld om gas naar Griekenland te brengen en het vervolgens via de Trans-Adriatische pijpleiding aan te sluiten op Italië en de rest van het Europese gasnet.

De Turkse president Recep Tayyip Erdoğan heeft zijn bezorgdheid geuit over het feit dat de rol van Turkije als energieknooppunt in gevaar zou kunnen komen indien aanzienlijke hoeveelheden mediterraan gas via pijpleidingen naar Europa worden vervoerd. Hij houdt dan ook vol dat het onmogelijk zal zijn de gasreserves van het oostelijk Middellandse-Zeegebied volledig te exploiteren zonder de deelname van Turkije.

Turkije is geen ondertekenaar van het Verdrag van de Verenigde Naties inzake het recht van de zee (UNCLOS). Het erkent derhalve niet de exclusieve economische zones die door UNCLOS voor maritieme landen zijn vastgesteld. Voorts erkent Ankara niet de legitimiteit van de Republiek Cyprus en haar aanspraak op de haar omringende territoriale wateren. Voorts is de Turkse regering van mening dat eilanden, zoals de Griekse eilanden in de Egeïsche Zee, geen recht mogen hebben op exclusieve economische zones en dat de aanspraken van grote maritieme staten voorrang moeten hebben op die van kleine eilanden.

Bovendien heeft Ankara de laatste jaren het concept van het “Blauwe Thuisland” (Mavi Vatan) gepromoot. De term is een acroniem voor de bewering van Ankara dat het Verdrag van Sevres van 1920, dat een einde maakte aan de vijandelijkheden tussen het Ottomaanse Rijk en de geallieerde mogendheden, Turkije ten onrechte beroofde van veel van zijn historische eilanden en maritieme bezittingen in de Egeïsche Zee en het oostelijk deel van de Middellandse Zee. Het herstel van deze bezittingen zou Turkije in staat stellen controle te krijgen over nog eens 178.000 vierkante mijl van de Middellandse Zee.

Turkije voert een steeds agressiever buitenlands beleid in het oostelijk Middellandse-Zeegebied. Zij heeft boorschepen onder begeleiding van Turkse marineschepen naar door Cyprus opgeëiste wateren gestuurd en in één geval naar velden die reeds door de Cypriotische regering aan buitenlandse oliemaatschappijen zijn verhuurd.

In november 2019 bereikte Turkije een akkoord met Tripoli’s Government of National Accord (GNA) op grond waarvan het troepen en wapens zou leveren aan de GNA in ruil voor mogelijkheden om te investeren in Libië’s oliesector. Als onderdeel van de overeenkomst kwamen Ankara en de GNA overeen de territoriale wateren tussen de twee landen af te bakenen langs een diagonale lijn van Derna tot de Egyptische grens in Oost-Libië, en door de zuidwestelijke hoek van Anatolië van Marmaris tot Antalya tussen Libië en Turkije. Het gebied doorkruist de exclusieve economische zone van Griekenland, zoals bepaald in UNCLOS.De overeenkomst werd veroordeeld door vele mediterrane landen en ook door de Verenigde Staten en de Europese Unie. Het Libische parlement in Tripoli weigerde het te ratificeren. Op 27 januari 2021 werd het Turks-GNA-memorandum over maritieme zones nietig verklaard door het hof van beroep van Al Bayda in Libië. Niettemin blijft de Turkse regering volhouden dat de overeenkomst een geldige afbakening is van de wateren die onder Turks gezag vallen.

De agressiviteit van Turkije ten opzichte van zijn mediterrane buren heeft geleid tot een verslechtering van de betrekkingen met de EU, in het bijzonder met Frankrijk, en zou kunnen leiden tot een verder diplomatiek isolement van Ankara.

Het lijdt geen twijfel dat de ontwikkeling van de gasvelden in de Levant gemakkelijker zal verlopen met Turkse medewerking. Israël, Cyprus en Egypte hebben zich echter verzet tegen de pogingen van Turkije om deel te nemen aan de ontwikkeling van deze gasvelden. Turkije heeft laten doorschemeren dat het de aanleg van de Oost-Med-pijpleiding zal blokkeren en dat het daarvoor militaire troepen zal sturen. Een dergelijk gedrag zal Turkije alleen maar isoleren en kan een confrontatie met de EU en mogelijk zelfs de Verenigde Staten uitlokken.

Tot dusver heeft Rusland een ondergeschikte rol gespeeld bij de ontwikkeling van gasvelden in het Levantijnse bekken. Russische energiebedrijven in staatseigendom hebben aangeboden de ontwikkeling van Cypriotische gasvelden te helpen financieren, maar zijn er niet bij betrokken geweest.

Ondanks het belang van de gasvondsten in het Middellandse-Zeegebied, verbleken zij in vergelijking met het gasverbruik in de EU en de Russische uitvoer. De EU verbruikt ongeveer 16 kubieke voet aardgas per jaar, waarvan ongeveer 40% afkomstig is uit Rusland. De gasvelden in het Levant-bekken vertegenwoordigen een vijfjarige voorziening voor de EU en een twaalfjarige voorziening voor de Russische invoer.

Rusland verwacht dat zijn gasinvoer in de EU zal toenemen naarmate de gasproductie op het vasteland van de Noordzee en de Europese velden afneemt. De belangrijkste uitdaging voor de Russische plannen is hetzij een toename van de LNG-uitvoer naar Europa vanuit de VS of de Perzische Golf, hetzij een aanzienlijke toename van de gasleveringen uit het Middellandse-Zeebekken. Indien andere sedimentaire bekkens in het Middellandse-Zeegebied dezelfde geologie hebben als het bekken van de Levant, zou de regio wel eens aan de vooravond kunnen staan van een langdurige toename van de aardgasproductie.

In het kader van haar beleid van “continuïteit van de energievoorziening” heeft de EU gestreefd naar diversificatie van haar energiebronnen om niet afhankelijk te worden van Russisch gas. Dit beleid zal de groei van de Russische gasexport beperken en waarschijnlijk ook de prijzen doen dalen, ongeacht de ontwikkeling van gasvelden in de Middellandse Zee.

Er zijn politieke problemen die moeten worden overwonnen. Een groot deel van de zuidkust van de Middellandse Zee is politiek onstabiel. Libië is nog steeds in een staat van burgeroorlog. Tunesië en Algerije zouden zich ook wel eens kunnen verenigen. Veel zeegrenzen zijn niet volledig afgebakend, onder meer de wateren rond Libië en delen van de Balkankust van de Adriatische Zee. Frankrijk en Spanje hebben momenteel een moratorium op de ontwikkeling van offshore koolwaterstoffen in de Middellandse Zee, maar het vooruitzicht van belangrijke gasvondsten zou wel eens voor een verandering kunnen zorgen. Het buitenlands en energiebeleid van Turkije in het oostelijke Middellandse Zeegebied kan de regio destabiliseren en een confrontatie met een of meer van zijn maritieme buren uitlokken.

Twee andere mogelijke grote spelers in de regio zijn de Verenigde Staten en China. Tot nu toe hebben beiden een ondergeschikte rol gespeeld. Onder de regering-Trump heeft de VS de EU onder druk gezet om LNG uit de VS te gebruiken in plaats van Russisch gas. Gezien haar klimaatbeleid is het onwaarschijnlijk dat de regering-Biden de LNG-export agressief zal bevorderen. De VS steunen de ontwikkeling van koolwaterstofvoorraden in het oostelijk Middellandse-Zeegebied omdat zij dit zien als een manier om Israël en Egypte – twee belangrijke Amerikaanse bondgenoten in de regio – economisch te versterken, zelfs indien het mediterrane gas concurreert met de LNG-export van de VS.

China is niet rechtstreeks betrokken geweest bij de ontwikkeling van de mediterrane gasvoorraden. De gasreserves in Centraal-Azië en het Midden-Oosten liggen dichter bij China en zijn gemakkelijker te verkrijgen en te vervoeren. In het kader van het “één gordel, één weg”-initiatief hebben Chinese staatsbedrijven zwaar geïnvesteerd in infrastructuurprojecten in het Middellandse Zeegebied. Deze projecten omvatten een breed scala van investeringen in havenfaciliteiten en industriële projecten in het gehele Middellandse-Zeegebied.

Meer bepaald kreeg de Shanghai International Port Group een 25-jarig beheerscontract voor de haven van Haifa, terwijl China Harbour Engineering een nieuwe haventerminal bouwt in Ashdod, Israël. Het Chinese scheepvaartconglomeraat COSCO verwierf een belang van 51% in Noatum Port Holdings, dat op zijn beurt eigenaar is van containerterminals in onder meer Bilbao en Valencia, Spanje. Zij verwierf ook een belang van 67% in de Griekse haven Piraeus en investeerde, samen met Qingdao Port International, in de containerterminal van Vado Ligure in Italië. Euro-Asia Oceangate heeft een 64,5%-belang verworven in de Kumport-terminal in Ambarli, aan de monding van de Bosporus in de Zwarte Zee. Samen belopen deze investeringen ongeveer drie miljard euro.

Het gas uit het Middellandse-Zeegebied zal de Europese markten waarschijnlijk bereiken via pijpleidingen, maar de exploitatie van de gasvoorraden in de regio op de schaal van de Middellandse Zee zal leiden tot een dramatische toename van de havencapaciteit en de industriële installaties. De ontwikkeling van de zes belangrijkste gasvelden in het Levant-bekken zal tussen 20 en 25 miljard dollar kosten. Een gasboom in het Middellandse-Zeegebied kan meer dan 100 miljard dollar aan nieuwe energie-investeringen naar de regio brengen.

De aardgasboom in de Middellandse Zee is reëel. Het valt nog te bezien of de andere sedimentaire bekkens in de regio even vruchtbaar zullen zijn. Als dat het geval is, zou het Middellandse-Zeegebied wel eens een belangrijke leverancier van aardgas aan Europa kunnen worden, ten nadele van de Russische gasexport en, in mindere mate, de LNG-exportprojecten van de VS.

Een dergelijke ontwikkeling zou de gigantische koolwaterstofstromen naar kleinere mediterrane landen zoals Cyprus, Malta, Albanië of Kroatië doen instorten. Het zou ook kunnen bijdragen tot de wederopbouw van mislukte staten zoals Libanon en Syrië. Dit zou leiden tot nieuwe coalities, maar ook tot conflicten tussen landen die het geluk hebben uit de hoorn des overvloeds te kunnen drinken en landen zonder grote aardgasvoorraden.

Koolwaterstofrijkdom is een tweesnijdend zwaard dat kan leiden tot meer sociale conflicten in staten met een zwak bestuur, vooral die aan de Noord-Afrikaanse kust.

Turkije vormt een bijzondere uitdaging. In het geval van Ankara heeft de ontdekking van aardgas een reeds steeds revanchistischer buitenlands beleid gestimuleerd en zou dit kunnen leiden tot een meer confronterende houding tussen Turkije en zijn maritieme buren.

Het is duidelijk dat de gashausse in het Middellandse-Zeegebied veel economische kansen zal creëren, maar ook nieuwe risico’s voor de stabiliteit van de regio.

Vertaling: OvM

Oorspronkelijke tekst: https://katehon.com/ru/



Categorieën:Geopolitiek

Tags: , , , , , , ,