Ontdekking van een van de oudste kaarten van Europa: de steen van Saint-Bélec (bronstijd)

Breizh-Info (2021)

Onderzoekers van Inrap, de Universiteit van Bournemouth, de CNRS en de Universiteit van West-Bretagne (UBO) hebben zojuist de oudste reliëfkaart van Europa ontdekt, die dateert uit de Vroege Bronstijd (2150-1600 voor onze jaarrekening). Dit onderzoek heeft betrekking op de gegraveerde steen van Saint-Bélec (Leuhan, Finistère) en verschijnt in het Bulletin de la Société préhistorique française.

Deze versierde steen, die in 1900 door Paul du Chatellier in een grafheuvel werd ontdekt en een eeuw lang in de vergetelheid was geraakt, is onlangs herontdekt in het Nationaal Archeologisch Museum (MAN) en is het onderwerp geweest van een belangrijke studie die het mogelijk maakt deze steen te interpreteren als de oudst bekende cartografische voorstelling van een gebied in Europa, een waarschijnlijke markering van de politieke macht van een vorstendom uit de vroege bronstijd.

De Saint-Bélec-steen sinds zijn ontdekking

De gebroken plaat werd herbruikt in de kist van de tumulus van Saint-Bélec tegen het einde van de Vroege Bronstijd (ca. 1900-1640 v. Chr.). De schistplaat vormde een van de wanden van een grafkist. De gegraveerde voorkant was naar de binnenkant van de tombe gericht, maar de uiteinden waren verborgen. In augustus 1900 werd de plaat overgebracht naar het kasteel van Kernuz, het huis en privé-museum van Paul du Chatellier (Pont-L’Abbé, Finistère). Het Musée des antiquités nationales (MAN) in Saint-Germain-en-Laye verwierf deze belangrijke collectie in 1924. De steen van Saint-Bélec werd tot in de jaren negentig bewaard in een nis in de slotgracht van het kasteel en werd uiteindelijk gevonden in een kelder van het kasteel in 2014. Vanaf 2017 hebben onderzoekers fotogrammetrische en hoge-resolutie 3D-metingen uitgevoerd om de topografie van het oppervlak van de steen vast te leggen en de morfologie, technologie en relatieve chronologie van de gravures te analyseren.

Een complex geheel van tekens

De Saint-Bélec-plaat is gemaakt van grijsblauwe schist van plaatselijke oorsprong en meet 2,20 m lang, 1,53 m breed en is 0,16 m dik. In het midden bevindt zich een trapeziumvormig motief met convexe randen, diep gegraveerd en waarop twee assen zijn geënt, de ene horizontaal die de plaat van eind tot eind doorkruist en de andere verticaal, die moeilijker waarneembaar is door onderbrekingen. De grafische compositie is dus verdeeld in vier kwartieren die ongelijkmatig verdeelde tekens bevatten (ronde en ovale kopjes, rechte of gebogen lijnen, vierkanten, cirkels, ovalen, piriforme motieven) die een reeks complexe motieven vormen, verbonden door een netwerk van door punten gevormde lijnen. Een van de bijzonderheden van de steen is het gebruik van bas-reliëf. Er werden verschillende technieken gebruikt, waaronder uitzetten en insnijden.

Een kaart?

De aanwezigheid van herhaalde motieven, verbonden door lijnen, geeft deze compositie de aanblik van een landkaart. Een kaart is “een voorstelling op verkleinde schaal van de gehele of gedeeltelijke oppervlakte van de aardbol” (Petit Robert). De Saint-Bélec-plaat vertoont de drie meest overtuigende elementen van een prehistorische cartografische voorstelling: een homogene compositie met gravures die identiek zijn qua techniek en stijl, een herhaling van motieven en een ruimtelijke relatie tussen deze motieven (netwerk van lijnen). Om hun hypothese te bevestigen hebben de onderzoekers deze vergeleken met andere soortgelijke voorstellingen uit de Europese prehistorie en uit de etnografie (Toearegs, Papoea’s, Australische Aboriginals, enz.).

De kaart van het grondgebied van een hiërarchische politieke entiteit

Kan de plaat van Saint-Bélec een beeld geven van zijn omgeving tussen het Zwarte Gebergte en de vallei van de Odet, de heuvels van de Coadri en het massief van Landudal? Onderzoek van het gegraveerde oppervlak toont aan dat de topografie van de steen opzettelijk is gewijzigd om de Odet-vallei voor te stellen, terwijl verschillende lijnen het hydrografische netwerk lijken voor te stellen. Om de overeenstemming tussen de gravures en de landschapselementen te testen, werden verschillende reeksen statistische analyses van vormen en netwerken uitgevoerd. Op basis van deze zeer overtuigende resultaten werd een georeferentie van de plaat uitgevoerd. Uit dit werk blijkt dat het gebied dat op de plaat is afgebeeld, overeenkomt met een gebied van ongeveer 30 km lang en 21 km breed, georiënteerd langs een ENE-OSW-as die overeenkomt met de loop van de Odet. Het centrale motief, geïnterpreteerd als een symbool van een omheining, stelt ons in staat te veronderstellen dat er een gemeenschap uit de Bronstijd bestond op de grens van drie bronnen (de Odet, de Isole en de Stêr Laër). Aangezien dit waarschijnlijk een mentale kaart is, kunnen sommige van de voorgestelde elementen te groot zijn, terwijl hun posities niet noodzakelijk evenredig zijn met de afstand die hen scheidt van elkaar. Tenslotte moet de cartografie van dit gebied in perspectief worden geplaatst met de sociaal-historische context van de zogenaamde “Armoricaanse tumulus”-cultuur, die een sterke sociale hiërarchie en een ongetwijfeld strenge controle van de economie laat zien. De beroemde “prinselijke” graven uit deze periode zijn regelmatig in de ruimte verspreid, met elkaar verbonden door een netwerk van wegen en doen zich voor als centra van territoria. Net als de beroemde hemelschijf van Nebra (Duitsland) laat de steen van Saint-Bélec de cartografische kennis van prehistorische samenlevingen zien. Als de Saint-Bélec plaat het territorium voorstelt van een zeer hiërarchische politieke entiteit die een gebied in de Vroege Bronstijd van dichtbij controleerde, zou het breken ervan de waarde kunnen hebben van een veroordeling, van een desacralisatie. Een begrafenis, vergezeld van een iconoclastisch gebaar, zou dus het einde of de verwerping kunnen betekenen van deze elites die gedurende verschillende eeuwen in de Vroege Bronstijd hun macht over de maatschappij uitoefenden.

Vertaling : rv

Oorspronkelijke tekst : Leuhan (29). Découverte d’une des plus anciennes cartes d’Europe, la dalle de Saint-Bélec (âge du Bronze) (breizh-info.com)



Categorieën:Archeologie

Tags: , ,