De nood om de wortels van onze maatschappij te herstellen

Gesprek met Guillaume Travers opgetekend Paul Gallard voor La Droite de demain (2021)

Dit gesprek werd opgetekend naar aanleiding van de verschijing van twee essays van Guillaume Travers bij La Nouvelle Librairie (Parijs : Capitalisme moderne et société de marché : l’Europe sous le règne de la quantité en Économie médiévale et société féodale : un temps de renouveau pour l’Europe.

In uw boek behandelt u in het bijzonder de opkomst van het kapitalisme, dat u tegenover het feodalisme van de middeleeuwen stelt. Wat is de werking van het feodale economische systeem?

Het feodale systeem is in grote mate een tegenmodel van het liberale kapitalisme dat wij vandaag kennen. De belangrijkste kenmerken ervan, die ik in een eerder boek (Medieval Economy and Feudal Society) heb belicht, zijn de volgende. Ten eerste is het een wereld van gemeenschappen en niet van individuen. Economische uitwisselingen en sociale betrekkingen worden dus altijd in dienst gesteld van een visie op het algemeen welzijn; omgekeerd wil ons tijdperk alle individuele verlangens de vrije loop laten. De feodale wereld is bovendien met de aarde verbonden, diep geworteld, en zeer grotendeels landelijk. Grootschalige handel blijft volledig perifeer; de vele plaatselijke gemeenschappen leven in betrekkelijke autarkie. Tenslotte is het een wereld waarin rijkdom altijd ten dienste wordt gesteld van hoger geachte doeleinden: militaire moed, religieuze wijsheid. De twee belangrijkste figuren van de middeleeuwse wereld zijn de heilige en de ridder, niet de financier die rijkdom vergaart omwille van de rijkdom.

Is het niet ook zo dat de opkomst van het individualisme terugkeer naar een economie van het algemeen welzijn totaal onmogelijk maakt?

Historisch gezien is de desintegratie van deze feodale wereld ongetwijfeld verbonden met de opkomst van het individualisme. Laten we duidelijk zijn over de termen: met individualisme bedoel ik niet alleen een psychologische eigenschap die leidt tot egoïsme, maar een revolutie in de manier van denken over de mens. De moderne tijd stelt als enig tijdperk dat het individu aan elke gemeenschap voorafgaat, dat het deelachtig zijn aan een geheel en wortels slechts van secundair belang zijn. Betekent dit dat een terugkeer naar een economie van het algemeen welzijn onmogelijk is? Ik denk het niet. Er is zeker nog een lange weg te gaan. Maar ik geloof dat een reeks crisissen individuen ertoe zal aanzetten opnieuw gemeenschappen te vormen: een veiligheidscrisis, een identiteitscrisis, een ecologische crisis, enzovoort.

Zijn de desintegratie van nationaliteit, patriottisme en de deconstructie van menselijke gemeenschappen niet ook verantwoordelijk voor individualistisch gedrag?

Het is het kip-en-ei-probleem. Historisch gezien zijn de gemeenschapsbanden overal sterk en van grote verscheidenheid: handelsgemeenschappen, dorps- en stadsgemeenschappen, religieuze broederschappen, enz. Het individualisme keerde zich tegen deze gemeenschappen door te verklaren dat zij onwettig waren, dat zij de “vrijheid” van het individu belemmerden. Maar het omgekeerde is ook waar: naarmate deze gemeenschappen zwakker en zwakker worden, naarmate zij minder en minder een organische rol spelen in het leven van de mens, zijn de individuen geneigd zich daarvan los te maken. Maar het lijkt mij dat dit proces nu zijn grenzen bereikt: de identiteitscrisis die Europa teistert, getuigt van een behoefte om ergens bij te horen, om zich opnieuw aan te sluiten. Wanneer veel van onze tijdgenoten wegzinken in de massaconsumptie en denken dat zij zich laten gelden door dit of dat merk kleding te dragen, getuigen zij slechts van een latente behoefte aan een meer structurerende saamhorigheid.

Kan men werkelijk een geest vinden van leven naar behoefte in tegenstelling tot het vergaren van rijkdom? Diep van binnen, zit het niet gewoon in het DNA van de mens om te willen accumuleren, te bezitten?

Het idee dat de mens altijd een zuiver egoïst is geweest en enkel gehinderd wordt door de beperkingen van de maatschappij, is het centrale postulaat van de liberale filosofie. De individuele vrijheid zou een oorspronkelijke toestand zijn, en al het andere (instellingen, tradities, gewoonten, enz.) zou zuiver kunstmatig zijn: zo beweert de moderne tijd het individu te “bevrijden” door al deze erfenissen te deconstrueren. Dit is allemaal belachelijk, als we terugkijken op de geschiedenis. Gedurende het grootste deel van hun geschiedenis hebben de mensen zichzelf nooit voorgesteld als individuen die alleen hun materiële belangen op het oog hebben. Het idee dat de mens alleen met zijn eigen belangen bezig is, is een creatie die uiteindelijk zeer recent is in de lange geschiedenis van ideeën en mentaliteiten.

Is de terugkeer naar het “lokalisme” het symptoom van een besef van de uitwassen van een oncontroleerbaar neoliberalisme?

Ik denk dat hieruit blijkt dat er een dubbele behoefte is aan het herstellen van de wortels van onze samenleving. Wij kennen de beroemde uitdrukking van Christopher Lasch, die volgens mij zeer juist is: “Ontworteling ontwortelt alles behalve de behoefte aan wortels”. In een wereld waarin alle referentiepunten zijn gedeconstrueerd, van grenzen ontdaan zijn, is er behoefte aan zingeving. Zich vestigen in een stad, in een dorp, deelnemen aan een gemeenschap, is een manier om opnieuw zin te geven aan het dagelijkse leven. Geïmporteerde groenten kopen in de supermarkt of van een boer uit de buurt is niet hetzelfde. Achter het lokalisme gaat ook een bewustzijn schuil van de ecologische onevenwichtigheden die zelfs ons leven bedreigen. Ik heb het niet zozeer over de opwarming van de aarde als wel over bodem- en waterverontreiniging, voedselverontreiniging, hormoonontregelaars, enzovoort.

U staat kritisch tegenover het liberalisme in uw boeken, maar is het niet het meest egalitaire economische systeem in termen van toegang tot middelen? Moeten we vooral geen onderscheid maken tussen klassiek liberalisme en geglobaliseerd neoliberalisme?

Over de verschillende vormen van liberalisme ben ik zeer sceptisch. Het een leidt noodzakelijkerwijs tot het ander. Zodra men verkondigt dat het individu superieur is aan het collectieve, is het in alles superieur aan het collectieve. Als we zeggen dat de wereld enkel uit individuen bestaat, dan is het logisch dat alle resterende onderscheidingen geleidelijk worden weggevaagd: het is niet langer nodig een verschil te maken tussen Afrikanen en Europeanen, want allen zijn slechts individuen; het is niet langer nodig een verschil te maken tussen mannen en vrouwen, want allen zijn slechts abstracte individuen, enz. Met andere woorden, de helling van het liberaal-conservatisme is glibberig en vaak vol tegenstrijdigheden. Dit gezegd zijnde, betekent anti-liberaal zijn niet dat men elke notie van vrijheid ontkent, integendeel. Ik denk bijvoorbeeld dat op dit moment, alles wat te maken heeft met kleinschalige handel en ambacht verstikt wordt door regelneverij. Maar dat maakt mij nog geen liberaal, althans niet in de filosofische zin.

Wat zijn de waarden van het feodalisme die volgens u het recht van morgen kunnen inspireren ?

Eenvoudigweg stellen dat we de tijd kunnen terugdraaien, naar de Middeleeuwen of een ander tijdperk, is uiteraard onmogelijk. Het verleden willen herstellen, ook al wekt dat verleden emoties op,  is fundamenteel onpolitiek: het zal niet gebeuren, en zich vastklampen aan een dergelijke waan is zinloos. Anderzijds kunnen de uit het verleden overgeërfde waarden, de mentale structuren, de denkwijzen over mens en maatschappij die eigen waren aan de feodale wereld, ons inspireren. Ik geloof dat we opnieuw moeten leren om onze belangen als gemeenschap boven onze individuele belangen te stellen. Dit heeft gevolgen voor alle aspecten van het dagelijks leven: steun aan in de lokale gemeenschap ingewortelde producenten in plaats van aan de grootdistributie of een Amazon, enz. Het betekent ook dat we opnieuw aansluiting moeten vinden met traditionele waarden – bijvoorbeeld moed, in plaats van alleen het comfort en materieel welzijn te waarderen. Het recht van de toekomst dient grondig te verschillen van het huidige recht: dat is maar al te vaak een burgerlijk recht, dat comfort verkiest boven moed, materiële belangen boven wat van onschatbare waarde is.

Vertaling: rv

Oorspronkelijke tekst: http://metapoinfos.hautetfort.com



Categorieën:Metapolitiek

Tags: , , ,